Jak wygląda różyczka u dzieci?

Różyczka to wirusowa choroba zakaźna, która najczęściej dotyka dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Charakteryzuje się występowaniem różowej wysypki, powiększonych węzłów chłonnych oraz gorączki. Warto poznać wygląd i przebieg tej choroby, by móc szybko zareagować i zapewnić dziecku odpowiednią opiekę.

Czym jest różyczka u dzieci?

Różyczka to choroba wywoływana przez wirus Rubavirus z rodziny Togaviridae. Przenosi się drogą kropelkową, co oznacza, że zarażenie następuje przez bezpośredni kontakt z chorym lub jego wydzielinami z nosa i gardła. Zarazki mogą znajdować się również w krwi, moczu i kale osoby zakażonej.

Okres wylęgania wirusa wynosi od 14 do 21 dni, najczęściej trwa około 16-18 dni. Dziecko staje się zakaźne już na tydzień przed pojawieniem się pierwszych widocznych objawów i pozostaje źródłem zakażenia do siedmiu dni po wystąpieniu wysypki. To sprawia, że wirus może rozprzestrzeniać się zanim rodzice w ogóle zorientują się, że ich pociecha jest chora.

W dobie powszechnych szczepień ochronnych zachorowania na różyczkę są stosunkowo rzadkie. Choroba występuje najczęściej zimą lub wczesną wiosną. U dzieci przebiega zwykle łagodnie, niekiedy nawet bez charakterystycznej wysypki. W około 25-50 procent przypadków zakażenie rozwija się całkowicie bezobjawowo.

Jak wygląda wysypka różyczkowa?

Wysypka stanowi najbardziej charakterystyczny objaw różyczki, choć nie zawsze musi wystąpić. Gdy się pojawia, ma specyficzny wygląd i przebieg, który pozwala lekarzowi na postawienie wstępnej diagnozy.

Gdzie zaczyna się wysypka?

Wykwity pojawiają się najpierw na twarzy dziecka, szczególnie za uszami i na czole. W ciągu pierwszych 24 godzin rozprzestrzeniają się na szyję, a następnie na tułów i kończyny. Całe ciało może być pokryte wysypką już po upływie jednego dnia od jej pierwszego wystąpienia.

U niektórych dzieci wysypka może pojawić się również na podniebieniu miękkim i błonach śluzowych jamy ustnej. Takie wykwity nazywane są plamkami Forheimera i stanowią dodatkowy symptom różyczki.

Charakterystyka zmian skórnych

Wysypka różyczkowa to drobne, różowe plamy i grudki, które mają tendencję do zlewania się ze sobą. Pojedyncze wykwity są niewielkie, a ich kolor jest delikatny – jasnoróżowy lub łososiowy. W odróżnieniu od niektórych innych chorób wysypkowych, różyczka nie powoduje świądu lub jest on bardzo niewielki.

Zmiany skórne utrzymują się na ciele przez 2-3 dni, po czym zaczynają samoistnie blednąć i zanikać. Najpierw znikają z twarzy, później z pozostałych części ciała. Po ustąpieniu wysypki może pojawić się niewielkie łuszczenie skóry, ale nie pozostaje żadnych trwałych śladów – przebarwień, blizn czy wgłębień.

Wysypka różyczkowa nie wymaga stosowania żadnych maści czy kremów – znika sama po kilku dniach bez pozostawiania śladów na skórze.

Jakie inne objawy towarzyszą różyczce?

Różyczka nie ogranicza się tylko do zmian skórnych. Choroba daje również inne symptomy, które często pojawiają się jeszcze przed wystąpieniem charakterystycznej wysypki.

Powiększenie węzłów chłonnych

Jednym z pierwszych i najbardziej charakterystycznych objawów jest powiększenie węzłów chłonnych. Dotyczy to głównie węzłów zausznych, szyjnych, potylicznych i karkowych. Stają się one wyraźnie wyczuwalne podczas badania i są bolesne w dotyku.

Obrzęk węzłów chłonnych pojawia się zazwyczaj na dzień lub dwa przed wysypką i utrzymuje przez 5-8 dni. Po tym czasie stopniowo wracają one do prawidłowej wielkości. To właśnie powiększone węzły chłonne w połączeniu z wysypką za uszami stanowią charakterystyczny obraz różyczki.

Gorączka i stan ogólny

U dzieci chorych na różyczkę często występuje stan podgorączkowy lub umiarkowana gorączka do 38,5 stopnia. Wysoka temperatura powyżej 39 stopni zdarza się rzadziej. Gorączce towarzyszy ogólne osłabienie, złe samopoczucie i senność.

Dziecko może być apatyczne, marudne, mieć obniżony nastrój. Brak apetytu to kolejny częsty symptom – maluchy niechętnie jedzą i piją. U starszych dzieci mogą pojawić się bóle głowy oraz dolegliwości mięśniowe.

Objawy ze strony układu oddechowego

W początkowej fazie choroby, jeszcze przed wystąpieniem wysypki, różyczka może przypominać zwykłe przeziębienie. Pojawiają się wówczas:

• katar i przekrwienie błony śluzowej nosa,
• suchy, męczący kaszel,
• ból gardła i zaczerwienienie migdałków,
• zapalenie spojówek i zaczerwienienie oczu.

Te niespecyficzne symptomy utrzymują się przez kilka dni i często są interpretowane jako początek infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych. Dopiero pojawienie się powiększonych węzłów chłonnych i wysypki pozwala na prawidłowe rozpoznanie różyczki.

Jak długo trwa różyczka u dziecka?

Przebieg choroby można podzielić na kilka faz. Najpierw następuje okres inkubacji trwający 14-21 dni, podczas którego wirus namnaża się w organizmie, ale nie daje żadnych objawów. Dziecko czuje się zdrowe i nie ma pojęcia, że jest zarażone.

Następnie pojawia się faza zwiastunowa z niespecyficznymi objawami grypopodobnymi. Trwa ona zwykle 1-2 dni. Potem występuje okres osutkowy z charakterystyczną wysypką, która utrzymuje się przez 2-3 dni. Całkowite ustąpienie wszystkich objawów następuje po około tygodniu od momentu pojawienia się pierwszych symptomów.

Dziecko pozostaje zakaźne przez długi okres – od siedmiu dni przed wysypką do siedmiu dni po jej wystąpieniu. Oznacza to, że może zarażać inne osoby przez około 2 tygodnie, nawet gdy wydaje się już zdrowe. Dlatego tak istotna jest izolacja chorego i unikanie kontaktu z innymi dziećmi oraz z kobietami w ciąży.

Czy różyczka zawsze daje wyraźne objawy?

Wbrew pozorom różyczka wcale nie musi manifestować się typowymi symptomami. Badania pokazują, że u znacznego odsetka dzieci choroba przebiega skąpoobjawowo lub całkowicie bezobjawowo. W około połowie przypadków zakażenie rozwija się bez żadnych widocznych objawów.

Zdarza się również, że dziecko ma powiększone węzły chłonne i gorączkę, ale wysypka w ogóle się nie pojawia. Takie przypadki są trudne do zdiagnozowania bez wykonania badań laboratoryjnych. Z tego powodu wiele zakażeń pozostaje nierozpoznanych, co zwiększa ryzyko rozprzestrzeniania się wirusa.

Im młodsze dziecko, tym częściej choroba przebiega łagodnie lub bezobjawowo. U nastolatków i dorosłych objawy są zwykle bardziej nasilone i trwają dłużej. Mogą też wystąpić dodatkowe dolegliwości, takie jak bóle stawów czy zapalenie spojówek.

Jak różyczka wygląda u niemowląt?

Niemowlęta do szóstego miesiąca życia rzadko chorują na różyczkę, ponieważ są chronione przez przeciwciała przekazane przez matkę w okresie płodowym. Ta naturalna ochrona działa jednak tylko wtedy, gdy matka była szczepiona lub wcześniej przechorowała różyczkę.

Gdy niemowlę zachoruje, pierwszym objawem jest zazwyczaj podwyższona temperatura i powiększenie węzłów chłonnych. Maluch staje się marudny, niespokojny, gorzej śpi i je. Następnie pojawia się wysypka – początkowo na czole i za uszami, a potem na całym ciele.

U najmłodszych dzieci wykwity mogą przybrać formę zaczerwienionej skóry, a nie pojedynczych plamek. Wysypka utrzymuje się przez 2-3 dni, po czym samoistnie zanika. Na szczęście u niemowląt różyczka zwykle przebiega łagodnie i nie wymaga specjalistycznego leczenia – wystarczy podawanie leków przeciwgorączkowych i zapewnienie odpoczynku.

Niemowlęta poniżej 6 miesiąca życia są zazwyczaj chronione przez przeciwciała matki, dlatego zachorowania w tej grupie wiekowej są rzadkie.

Jak lekarz rozpoznaje różyczkę?

Wstępna diagnoza stawiana jest na podstawie objawów klinicznych – charakterystycznej wysypki, powiększonych węzłów chłonnych i wywiadu medycznego. Lekarz bada skórę dziecka, ocenia rozmieszczenie wykwitów oraz bada palpacyjnie węzły chłonne.

Dla potwierdzenia rozpoznania wykonuje się badanie serologiczne krwi wykrywające przeciwciała przeciwko wirusowi różyczki. Oznaczane są dwie klasy przeciwciał:

• przeciwciała IgM – pojawiają się jako pierwsze w ostrej fazie infekcji i zanikają po kilku tygodniach,
• przeciwciała IgG – powstają później, ale pozostają w organizmie przez całe życie, zapewniając odporność.

Obecność przeciwciał IgM lub wzrastające stężenie IgG w kolejnych badaniach świadczy o świeżym zakażeniu. Natomiast sama obecność IgG przy braku IgM oznacza odporność poszczepienna lub po przebyciu choroby w przeszłości.

Drugim sposobem diagnostycznym jest identyfikacja materiału genetycznego wirusa metodą PCR. Badanie wykonuje się z wymazów z gardła, nosogardła lub próbek moczu. Ta metoda pozwala na bezpośrednie wykrycie obecności wirusa w organizmie.

Jak leczy się różyczkę u dzieci?

Nie istnieje specyficzne leczenie przyczynowe różyczki. Medycyna nie oferuje leków, które mogłyby bezpośrednio zwalczać wirus Rubavirus. Terapia ma charakter objawowy i wspomagający – koncentruje się na łagodzeniu dolegliwości i zapewnieniu dziecku komfortu podczas choroby.

Postępowanie domowe

Podstawą leczenia jest zapewnienie choremu dziecku odpoczynku w łóżku. Maluch powinien przeleżeć w domu przez cały okres trwania objawów. To zmniejsza ryzyko powikłań i przyspiesza powrót do zdrowia.

Pomieszczenie, w którym przebywa dziecko, powinno być dobrze wietrzone, ale bez przeciągów. Temperatura pokoju nie może być zbyt wysoka – optymalna wynosi około 20 stopni. Warto zadbać o odpowiednią wilgotność powietrza, by nie wysuszać błon śluzowych.

Dziecko należy odpowiednio ubierać – ani za ciepło, ani za chłodno. Ubrania powinny być luźne, przewiewne, wykonane z naturalnych tkanin. Nie ma potrzeby okrywania malucha, gdy ma gorączkę – to może dodatkowo podnieść temperaturę ciała.

Leki w różyczce

Gdy temperatura ciała przekracza 38,5 stopnia lub dziecko ma wyraźny dyskomfort, można podać leki przeciwgorączkowe. U dzieci najczęściej stosuje się:

• paracetamol – bezpieczny od 3 miesiąca życia,
• ibuprofen – można stosować od 3 miesiąca życia, ma też działanie przeciwzapalne,
• preparaty w różnych postaciach – syropy, czopki, tabletki do rozpuszczania.

Kategorycznie nie wolno podawać dzieciom aspiryny (kwasu acetylosalicylowego) – może wywołać groźne powikłanie zwane zespołem Reye’a. Wszelkie leki należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta, dobierając dawkę do wieku i wagi dziecka.

Dieta i nawodnienie

Chore dziecko często odmawia jedzenia. Nie należy go zmuszać – organizm skupia się na walce z infekcją i nie potrzebuje dużych ilości pożywienia. Można oferować lekkie, łatwo strawne posiłki w małych porcjach.

Niezwykle istotne jest natomiast odpowiednie nawodnienie. Gorączka powoduje utratę płynów, dlatego dziecko powinno regularnie pić wodę, herbatki owocowe czy rozcieńczone soki. Niemowlęta karmione piersią powinny mieć dostęp do jedzenia na żądanie.

Szczepienia ochronne przeciwko różyczce

W Polsce od 2004 roku obowiązuje program szczepień ochronnych przeciwko różyczce. Dzieci otrzymują skojarzoną szczepionkę MMR, która zabezpiecza jednocześnie przed trzema chorobami – różyczką, odrą i świnką.

Pierwszą dawkę szczepionki podaje się między 13 a 15 miesiącem życia dziecka. Druga dawka przypominająca jest aplikowana w 10 roku życia. Taki schemat zapewnia wysoką skuteczność – około 90 procent zaszczepionych dzieci uzyskuje trwałą odporność.

Odporność poszczepienia może wygasać po około 15 latach, dlatego druga dawka jest tak istotna. Po pełnym cyklu szczepień większość osób pozostaje odpornych przez długie lata, często do końca życia.

Szczepienia u kobiet planujących ciążę

Kobiety, które nie przechorowały różyczki i nie były szczepione lub minęło ponad 15 lat od ostatniego szczepienia, powinny rozważyć zaszczepienie się przed zajściem w ciążę. To niezwykle istotne, ponieważ zachorowanie w ciąży grozi poważnymi powikłaniami dla rozwijającego się płodu.

Badanie poziomu przeciwciał IgG przeciw różyczce wykonuje się u wszystkich kobiet ciężarnych w pierwszym trymestrze – do 10 tygodnia ciąży. Pozwala to ocenić, czy przyszła mama jest odporna na zakażenie. Jeśli przeciwciała nie występują, kobieta musi zachować szczególną ostrożność i unikać kontaktu z chorymi.

Jakie powikłania może wywołać różyczka?

U dzieci powikłania różyczki występują rzadko, szczególnie jeśli choroba przebiega łagodnie i dziecko pozostaje w łóżku przez cały okres trwania objawów. Gdy komplikacje się pojawiają, mogą obejmować różne układy organizmu.

Powikłania u dzieci

Do najczęstszych należy zapalenie stawów, szczególnie nadgarstków i dłoni. Dolegliwość ta występuje głównie u starszych dzieci i dziewcząt. Bóle stawowe mogą utrzymywać się przez kilka dni lub tygodni po ustąpieniu wysypki.

Rzadziej występują:

• zapalenie ucha środkowego,
• zapalenie spojówek,
• małopłytkowość z problemami z krzepnięciem krwi,
• zapalenie mięśnia sercowego.

Do bardzo rzadkich, ale poważnych powikłań zalicza się zapalenie mózgu, zapalenie nerwu wzrokowego czy zespół Guillaina-Barrégo prowadzący do niedowładów. Na szczęście występują one sporadycznie, głównie u osób z upośledzoną odpornością.

Różyczka wrodzona

Najpoważniejsze konsekwencje różyczka wywołuje u płodu, gdy matka zakaża się wirusem w pierwszym trymestrze ciąży. Zespół różyczki wrodzonej może prowadzić do licznych wad i upośledzenia rozwoju dziecka.

Przy zakażeniu do 11 tygodnia ciąży ryzyko rozwoju poważnych wad wynosi około 90 procent. Po 16 tygodniu ciąży ryzyko znacząco spada. Może dojść do poronienia lub rozwoju takich wad jak:

• niedosłuch lub całkowita głuchota,
• zaćma, jaskra wrodzona, uszkodzenie siatkówki,
• wady serca (przetrwały przewód tętniczy, zwężenie pnia płucnego),
• upośledzenie umysłowe, padaczka,
• małogłowie, wodogłowie,
• mózgowe porażenie dziecięce.

Dzieci z zespołem różyczki wrodzonej mogą wydalać wirusa w moczu nawet przez 12 miesięcy, niekiedy do 2 lat. Stanowią więc zagrożenie dla osób z otoczenia, szczególnie dla kobiet w ciąży.

Jak chronić dziecko przed różyczką?

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest szczepienie ochronne szczepionką MMR. Rodzice powinni dopilnować, by dziecko otrzymało obie dawki preparatu zgodnie z kalendarzem szczepień. To zapewnia najlepszą ochronę przed zakażeniem.

W okresie zachorowania dziecko należy odizolować od innych osób, szczególnie od kobiet w ciąży i niemowląt. Maluch nie powinien uczęszczać do przedszkola ani szkoły przez cały okres zakaźności – od pojawienia się pierwszych objawów do 7 dni po wystąpieniu wysypki.

Warto też zadbać o higienę – częste mycie rąk, używanie jednorazowych chusteczek, regularne wietrzenie pomieszczeń. Te proste działania pomagają ograniczyć rozprzestrzenianie się wirusów kropelkowych.

Przechorowanie różyczki daje odporność na całe życie – we krwi wytwarzają się przeciwciała, które chronią przed ponownym zakażeniem. Dziecko, które przeszło chorobę, nie zachoruje już nigdy więcej. Podobną, choć czasem krótszą odporność zapewniają szczepienia ochronne.

Uwaga! Powyższy artykuł nie zastępuje porady medycznej i powinien być traktowany wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku jakichkolwiek pytań czy też problemów zdrowotnych, skontaktuj się ze specjalistą.