Jak sprawdzić czy dziecko jest odwodnione?

Odwodnienie u dziecka to stan, który może rozwinąć się w zaledwie kilka godzin i stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia. Małe dzieci są szczególnie narażone na utratę płynów ze względu na wysoki udział wody w ich organizmie. Wczesne rozpoznanie objawów odwodnienia pozwala szybko zareagować i uniknąć groźnych powikłań.

Dlaczego dzieci szybko się odwadniają?

Organizm dziecka różni się istotnie od organizmu dorosłego pod względem gospodarki wodnej. U noworodków woda stanowi nawet 70-80% masy ciała, podczas gdy u rocznego dziecka to około 65%. Ta proporcja sprawia, że nawet niewielka utrata płynów może prowadzić do poważnych zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu.

Do odwodnienia dochodzi wtedy, gdy dziecko traci więcej wody niż przyjmuje. Ludzki organizm nie posiada rezerw wody, które mógłby wykorzystać w sytuacji jej niedoboru, dlatego konieczne jest ciągłe, regularne uzupełnianie płynów. Ujemny bilans wodny oznacza, że zawartość wody i elektrolitów spada poniżej poziomu niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania wszystkich układów.

Niemowlęta i małe dzieci nie potrafią same powiedzieć, że odczuwają pragnienie, ani samodzielnie sięgnąć po napój – to opiekunowie muszą zachować czujność i regularnie oferować im płyny.

Co powoduje odwodnienie u najmłodszych?

Najczęstszą przyczyną odwodnienia u dzieci jest ostra biegunka, zwykle o podłożu infekcyjnym. Większość dzieci poniżej trzeciego roku życia doświadcza przynajmniej jednego epizodu tzw. jelitówki. Gdy biegunce towarzyszą wymioty, ryzyko szybkiej utraty płynów dramatycznie wzrasta. Woda i rozpuszczone w niej elektrolity – głównie sód i potas – są wtedy usuwane z organizmu wraz z niestrawionymi resztkami pokarmowymi.

Sprawdza się zasada, że im młodsze dziecko i bardziej nasilone objawy, tym szybciej może dojść do odwodnienia. Szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, gdy maluch po każdej próbie podania płynów wymiotuje lub oddaje płynne stolce. Nawet jeśli infekcja trwa już kolejną dobę, a dziecko przyjmuje tylko niewielkie ilości napojów, organizm może się odwodnić.

Infekcje jako główny czynnik ryzyka

Za większość przypadków biegunki u dzieci odpowiadają wirusy – przede wszystkim Rotavirus, Norovirus i Adenovirus. Rzadziej przyczyną są bakterie takie jak Salmonella, Escherichia coli, Campylobacter czy Yersinia. Dziecko z infekcją jelitową oddaje w ciągu dnia co najmniej trzy stolce o konsystencji płynnej lub półpłynnej.

Towarzyszące objawy często obejmują wymioty, podwyższoną temperaturę ciała, ból brzucha oraz osłabienie i utratę apetytu. Każdy z tych objawów dodatkowo zwiększa ryzyko odwodnienia.

Co jeszcze zwiększa ryzyko odwodnienia?

Odwodnienie może wystąpić również w upalnych dniach, gdy dziecko intensywnie się poci. Wysoka gorączka niezależnie od jej przyczyny prowadzi do nadmiernej utraty wody przez organizm. Stan zapalny w obrębie jamy ustnej, infekcja gardła czy afty mogą spowodować, że dziecko odmawia picia z powodu bólu podczas połykania.

Niektóre dzieci są bardziej narażone na problemy z gospodarką wodną ze względu na schorzenia przewlekłe:

cukrzyca
mukowiscydoza
przewlekłe choroby nerek
choroba Addisona
moczówka prosta
zaburzenia wchłaniania
wrodzony przerost nadnerczy z utratą soli

Czasami przyczyną odwodnienia jest po prostu nieuwaga opiekunów, którzy podają dziecku zbyt małą ilość płynów lub nie reagują odpowiednio na sygnały, które daje maluch.

Jak rozpoznać pierwsze objawy odwodnienia?

Podczas wymiotów lub biegunki należy szczególnie uważnie obserwować zachowanie dziecka. Łagodne odwodnienie objawia się głównie wzmożonym uczuciem pragnienia i zwykle ustępuje po wypiciu odpowiedniej ilości płynów. Problem w tym, że małe dzieci nie zawsze potrafią jasno zakomunikować, że chce im się pić.

Zmiany w zachowaniu dziecka

Pierwsze sygnały ostrzegawcze często dotyczą sposobu, w jaki dziecko się zachowuje. Maluch staje się apatyczny, wykazuje zmniejszoną aktywność, jest wzmożenie senny. Może też wystąpić odwrotna reakcja – dziecko jest rozdrażnione, płaczliwe, trudne do uspokojenia. Te zmiany w zachowaniu nie powinny być bagatelizowane, zwłaszcza gdy towarzyszą im objawy żołądkowo-jelitowe.

Objawy widoczne dla opiekuna

Odwodnione dziecko płacze bez wydzielania łez – to jeden z najbardziej charakterystycznych objawów. Usta stają się spierzchnięte, a błony śluzowe w jamie ustnej wyraźnie przesuszone. Można także zauważyć nieprzyjemny zapach z ust oraz ciemnożółty mocz o ostrym zapachu.

U niemowląt szczególnie ważne jest obserwowanie ciemiączka. Gdy jest zapadnięte, świadczy to o znacznym odwodnieniu. Podobnie gałki oczne mogą wyglądać na zapadnięte, a rysy twarzy stają się wyostrzone. Skóra jest sucha, chłodna w dotyku, traci swoją naturalną elastyczność i sprężystość.

Zmniejszona diureza to kolejny ważny sygnał – dziecko rzadko oddaje mocz, a gdy już to robi, jest go niewiele. W skrajnych przypadkach może dojść do całkowitego zatrzymania moczu.

Objawy wymagające natychmiastowej reakcji

Niektóre objawy świadczą o zaawansowanym odwodnieniu i wymagają pilnej interwencji medycznej. Należą do nich nieprawidłowy tor oddychania i przyspieszona akcja serca. Upośledzenie krążenia obwodowego objawia się chłodnymi kończynami. Mogą wystąpić drżenia, skurcze mięśni, a nawet utrata przytomności.

Do nadmiernej utraty wody u małego dziecka może dojść w błyskawicznym tempie – przy nasilonych objawach odwodnienie rozwija się w ciągu zaledwie kilku godzin.

Test paznokcia

Jednym z najszybszych sposobów sprawdzenia, czy dziecko jest odwodnione, jest przeprowadzenie testu powrotu kapilarnego, zwanego również testem paznokcia. To proste badanie można wykonać samodzielnie w domu i nie wymaga żadnych specjalistycznych narzędzi.

Aby przeprowadzić test, należy delikatnie ucisnąć opuszkę palca lub płytkę paznokciową dziecka tak, aby miejsce to zbladło. Następnie trzeba zwolnić ucisk i policzyć czas, jaki upływa do momentu, gdy skóra lub paznokieć odzyskują swój naturalny kolor. U prawidłowo nawodnionego dziecka czas powrotu koloru nie powinien przekraczać 2 sekund. Jeśli trwa dłużej, może to świadczyć o odwodnieniu organizmu.

Test fałdu skórnego

Innym użytecznym testem jest ocena elastyczności skóry. Należy delikatnie ująć fałd skóry na brzuchu dziecka między palce, a następnie puścić. U dziecka prawidłowo nawodnionego skóra natychmiast powraca do stanu wyjściowego. Jeśli fałd skórny powoli się wyprostowuje, a skóra wydaje się zwiotczała i mało elastyczna, to sygnał ostrzegawczy świadczący o większym stopniu odwodnienia.

Skóra odwodnionego dziecka jest sucha, blade i chłodna w dotyku. Może sprawiać wrażenie luźniejszej, jakby nie przylegała już tak dobrze do tkanek znajdujących się pod nią.

Stopnie odwodnienia według WHO

Światowa Organizacja Zdrowia opracowała wytyczne pozwalające ocenić stopień odwodnienia na podstawie procentowego spadku masy ciała. Porównuje się aktualną masę ciała dziecka z masą sprzed wystąpienia czynnika, który mógł spowodować utratę wody – np. przed rozpoczęciem biegunki, wymiotów lub gorączki.

Spadek masy ciała poniżej 3% oznacza brak odwodnienia lub odwodnienie niewielkiego stopnia. Gdy spadek wynosi od 3% do 9%, mamy do czynienia z odwodnieniem łagodnym lub umiarkowanym. Najgroźniejsze jest ciężkie odwodnienie, które występuje przy spadku masy ciała powyżej 9%.

Nie zawsze jednak możliwe jest dokładne określenie spadku masy ciała, szczególnie w warunkach domowych. Dlatego w praktyce ocena stopnia odwodnienia opiera się przede wszystkim na obserwacji objawów klinicznych, które opisałem wcześniej. Lekarz podczas badania bierze pod uwagę zarówno objawy, jak i wywiad dotyczący strat płynów.

Rodzaje odwodnienia

Istnieją trzy rodzaje odwodnienia, różniące się proporcją utraty wody do elektrolitów. Najczęściej występuje odwodnienie izotoniczne, przy którym strata wody i elektrolitów jest równoważna. Pojawia się głównie w przebiegu ostrej biegunki, wymiotów lub krwawienia.

Odwodnienie hipertoniczne charakteryzuje się większą utratą wody niż elektrolitów. Występuje gdy biegunce towarzyszy niedostateczna podaż płynów, a także przy gorączce czy moczówce prostej. Najrzadziej spotyka się odwodnienie hipotoniczne, w którym utrata elektrolitów przewyższa utratę wody. Może ono pojawić się, gdy przy biegunce podaje się dziecku wyłącznie czystą wodę bez elektrolitów.

Kiedy udać się z dzieckiem do lekarza?

Dziecko odwodnione w bardzo niewielkim stopniu nie wymaga interwencji medycznej – wystarczy regularne podawanie płynów i monitorowanie stanu zdrowia. Jednak w przypadku noworodków i niemowląt zawsze warto zasięgnąć porady lekarskiej, nawet przy łagodnych objawach.

Natychmiastowa konsultacja z lekarzem jest konieczna, gdy pojawią się objawy mogące świadczyć o umiarkowanym lub ciężkim odwodnieniu. Do lekarza pierwszego kontaktu należy się zgłosić, gdy rodzic czuje niepokój i obserwuje niepokojące zmiany w stanie dziecka, a wymioty lub biegunka się przedłużają.

Pediatra podczas wizyty przeprowadzi dokładne badanie fizykalne. Oceni stan skóry, błon śluzowych, sprawdzi ciemiączko u niemowlęcia oraz przeprowadzi testy pozwalające oszacować stopień odwodnienia. Na podstawie zebranych informacji zdecyduje o dalszym postępowaniu.

Kiedy udać się do szpitala?

Gdy objawy są mocno nasilone, może zaistnieć konieczność przyjęcia dziecka do oddziału szpitalnego. W warunkach szpitalnych stosuje się nawadnianie dożylne lub poprzez zagłębnik nosowo-żołądkowy. Ta decyzja zawsze należy do lekarza i opiera się na ocenie aktualnego stanu zdrowia małego pacjenta.

Szczególnie niepokojące są sytuacje, gdy dziecko nie jest w stanie przyjmować płynów doustnie z powodu uporczywych wymiotów. Również ciężkie odwodnienie z objawami neurologicznymi wymaga natychmiastowej hospitalizacji. Niedostateczna ilość wody w organizmie może prowadzić do zaburzeń metabolicznych, nieprawidłowego działania układu nerwowego oraz sercowo-naczyniowego.

Podczas pobytu w szpitalu stan dziecka jest stale monitorowany. Przeprowadza się badania laboratoryjne, w tym morfologię krwi, badanie moczu, jonogram oraz pomiar stężenia mocznika, kreatyniny i glukozy. Regularnie kontroluje się masę ciała, częstość oddechów, saturację oraz ciśnienie.

Jak postępować w domu przy odwodnieniu?

Leczenie łagodnego odwodnienia można prowadzić w warunkach domowych, ale wymaga ono konsekwencji i regularności. Podstawą jest uzupełnianie płynów i elektrolitów, które dziecko straciło.

Co z karmieniem piersią

Dzieci karmione wyłącznie piersią powinny nadal otrzymywać mleko matki. Należy je jednak częściej przystawiać do piersi, nawet jeśli sesje karmienia są krótsze. Mleko matki zawiera odpowiednią ilość wody i elektrolitów potrzebnych do nawodnienia organizmu niemowlęcia.

Wybór odpowiednich płynów

Dla dzieci, których dieta jest już rozszerzona o pokarmy stałe lub które otrzymują mleko modyfikowane, zaleca się podawanie doustnych płynów nawadniających (DPN). Preparaty te zawierają elektrolity oraz glukozę w odpowiednich proporcjach i posiadają właściwą osmolarność. Lekarz lub farmaceuta pomoże wybrać odpowiedni preparat dostępny bez recepty.

Warto wybierać płyny nawadniające, które nie zawierają zbędnych substancji smakowych ani barwników. Można również podawać wodę, najlepiej lekko osoloną, o temperaturze pokojowej.

Odradza się pojenie dziecka stężonymi sokami, napojami słodkimi i gazowanymi – nie tylko nie pomogą w nawodnieniu, ale mogą nawet pogorszyć sytuację.

Sposób podawania płynów

Każdy płyn dziecko powinno pić regularnie, ale małymi łyczkami. Można używać łyżeczki, zwłaszcza u najmłodszych. Podawanie małych porcji w krótkich odstępach czasu zwiększa szansę na prawidłowe nawodnienie organizmu, a jednocześnie zmniejsza ryzyko wywołania odruchu wymiotnego. Napoje powinny mieć temperaturę pokojową – zbyt zimne lub zbyt ciepłe mogą drażnić żołądek.

Gdy dziecko odmawia picia, nie należy się poddawać. Trzeba cierpliwie próbować ponownie po chwili, oferować różne formy podania (kubek, łyżeczka, butelka z smoczkiem). Niektóre dzieci chętniej piją przez słomkę.

Jak dbać o nawodnienie dziecka?

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania odwodnieniu jest podawanie dziecku płynów zanim wystąpi uczucie pragnienia. To szczególnie ważne w sytuacjach, gdy ryzyko utraty wody jest zwiększone.

W upalne dni należy oferować maluchowi więcej napojów niż zwykle. Podobnie podczas gorączki – podwyższona temperatura ciała powoduje intensywniejsze pocenie się i większą utratę wody przez organizm. Jeśli dziecko intensywnie się bawi i jest fizycznie aktywne, także potrzebuje więcej płynów.

Gdy pojawi się biegunka lub wymioty, konieczne jest natychmiastowe zwiększenie podaży płynów. Nie należy czekać na pojawienie się objawów odwodnienia. Regularne, częste pojenie w niewielkich ilościach to podstawa działania prewencyjnego.

Uwaga na choroby przewlekłe!

Dzieci cierpiące na schorzenia zwiększające ryzyko odwodnienia wymagają szczególnej uwagi. Jeśli maluch ma cukrzycę, mukowiscydozę, przewlekłe choroby nerek lub inne wymienione wcześniej schorzenia, warto skonsultować się z lekarzem. Specjalista ustali indywidualnie, ile płynów dziecko powinno przyjmować w ciągu doby, aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Rodzice takich dzieci powinni być szczególnie czujni i szybko reagować na jakiekolwiek objawy wskazujące na rozpoczynające się odwodnienie. Warto prowadzić dzienniczek, w którym zapisuje się ilość wypijanych płynów oraz częstość oddawania moczu.

Gdy woda to za mało. Kiedy sięgnąć po elektrolity z apteki?

Wielu rodziców w odruchu serca podaje dziecku czystą wodę, gdy tylko pojawią się wymioty lub biegunka.

Choć intencja jest dobra, w przypadku infekcji żołądkowo-jelitowych sama woda może okazać się niewystarczająca, a w skrajnych przypadkach – nawet pogorszyć stan malucha.

Dlaczego? Ponieważ podczas choroby dziecko traci nie tylko płyny, ale przede wszystkim kluczowe sole mineralne, takie jak sód i potas.

Podawanie dużej ilości czystej wody przy silnej biegunce może doprowadzić do tzw. „rozcieńczenia” pozostałych w organizmie elektrolitów (hiponatremii), co jest niebezpieczne dla układu nerwowego.

Kiedy zrezygnować z samej wody na rzecz DPN (Doustnych Płynów Nawadniających)

Przy uporczywych wymiotach i biegunce. Gdy straty płynów są gwałtowne, organizm potrzebuje glukozy i sodu w bardzo konkretnej proporcji, aby „wymusić” wchłanianie wody w jelitach.
Gdy dziecko jest apatyczne. To sygnał, że gospodarka mineralna jest już zaburzona.
Profilaktycznie przy „jelitówce”. Warto podawać elektrolity od pierwszej rzadkiej kupy lub epizodu wymiotów.

Ważna wskazówka: Wybieraj z apteki preparaty o obniżonej osmolarności (zgodne z wytycznymi ESPGHAN). Unikaj domowych sposobów typu „odgazowana cola i paluszki” – ogromna ilość cukru w napojach gazowanych może nasilić biegunkę osmotyczną, co jeszcze szybciej doprowadzi do odwodnienia!