Czy dziecko z afazją zacznie mówić?

Diagnoza afazji u dziecka wywołuje u rodziców wiele obaw i pytań, z których najważniejsze brzmi: czy moje dziecko kiedykolwiek będzie mówiło? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ponieważ rozwój mowy u dzieci z afazją zależy od wielu czynników. Większość dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji może osiągnąć umiejętność komunikowania się werbalnego, choć wymaga to intensywnej terapii i ogromnego zaangażowania całej rodziny.

Czym różni się afazja od prostego opóźnienia mowy?

Aby zrozumieć rokowania dotyczące rozwoju mowy u dziecka, należy najpierw odróżnić afazję od prostego opóźnienia rozwoju mowy. Do piątego roku życia te dwa zaburzenia mogą wyglądać bardzo podobnie. Zarówno dzieci z afazją, jak i z prostym opóźnieniem mowy nie wypowiadają słów w wieku dwóch lat i nie tworzą fraz dwuwyrazowych w trzecim roku życia. Różnica staje się wyraźna dopiero po ukończeniu przez dziecko piątych urodzin.

Przy prostym opóźnieniu rozwoju mowy dziecko nagle zaczyna mówić i w szybkim tempie nadrabia zaległości. W wieku wczesnoszkolnym nie odbiega już pod względem sprawności językowej od swoich rówieśników. W przypadku afazji rozwojowej objawy utrzymują się znacznie dłużej, a postępy są powolne i wymagają systematycznej pracy z logopedą.

Dzieci z prostym opóźnieniem mowy zazwyczaj prawidłowo rozumieją kierowane do nich komunikaty, podczas gdy u dzieci z afazją zaburzenie może dotyczyć zarówno mowy czynnej, jak i biernej. Dodatkowo w przypadku afazji często obserwuje się nieprawidłowości w rozwoju motoryki, zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz trudności z koncentracją uwagi i pamięcią.

Co wpływa na rozwój mowy u dziecka z afazją?

Możliwość osiągnięcia sprawności werbalnej przez dziecko z afazją zależy od wielu elementów, które wzajemnie na siebie oddziałują. Najważniejszym z nich jest moment rozpoczęcia terapii oraz jej systematyczność.

Rodzaj i głębokość zaburzenia

Afazja nie jest jednorodnym zaburzeniem. Wyróżnia się afazję ekspresyjną, w której dziecko nie potrafi formułować wypowiedzi, oraz afazję percepcyjną, gdzie problem dotyczy zarówno tworzenia, jak i rozumienia komunikatów. Dzieci z afazją ekspresyjną mają zazwyczaj lepsze rokowania niż te z afazją mieszaną, obejmującą zaburzenia rozumienia mowy. Im głębsze deficyty w rozumieniu pojedynczych słów, tym trudniejsza i dłuższa jest droga do osiągnięcia mowy funkcjonalnej.

Niektóre dzieci z afazją mogą osiągnąć poziom mowy zdaniowej, choć nadal będą popełniać liczne błędy gramatyczne i mylić słowa o podobnym brzmieniu lub znaczeniu. Inne mogą pozostać na etapie komunikacji wspomaganej gestem lub komunikatorami alternatywnymi.

Wczesna diagnoza i interwencja

Czas rozpoczęcia terapii ma zasadnicze znaczenie dla dalszego rozwoju dziecka. Im wcześniej zostanie postawiona prawidłowa diagnoza i wdrożone odpowiednie oddziaływania terapeutyczne, tym większe szanse na osiągnięcie satysfakcjonującego poziomu komunikacji. Mózg małego dziecka charakteryzuje się dużą plastycznością, co oznacza, że łatwiej można wpłynąć na kształtowanie się nowych połączeń nerwowych.

Niezapewnienie odpowiedniej terapii na wczesnym etapie może znacznie opóźnić udzielenie dziecku pomocy, a czasem nawet uniemożliwić uzyskanie właściwych kompetencji komunikacyjnych.

Rodzice powinni reagować na pierwsze sygnały ostrzegawcze już po ukończeniu przez dziecko pierwszego roku życia. Jeśli maluch nie reaguje na polecenia, nie rozumie prostych komunikatów lub w drugim roku życia nie wypowiada żadnych słów, warto skonsultować się z logopedą lub neurologopedą.

Zaangażowanie całej rodziny

Rola rodziców w procesie terapeutycznym jest nie do przecenienia. Dziecko spędza z nimi najwięcej czasu, dlatego to właśnie oni mogą zapewnić codzienną stymulację rozwoju mowy. Terapia prowadzona wyłącznie w gabinecie logopedycznym, bez wsparcia w domu, przynosi znacznie gorsze rezultaty.

Rodzice muszą być cierpliwi, konsekwentni i pełni akceptacji dla swojego dziecka. Frustracja i gniew w reakcji na trudności komunikacyjne dziecka tylko pogłębiają problem. Małe dziecko, które nie czuje się rozumiane i akceptowane, może się wycofać i przestać podejmować próby porozumiewania się.

Jak przebiega terapia dziecka z afazją?

Terapia logopedyczna stanowi podstawę oddziaływań wobec dziecka z niedokształceniem mowy o typie afazji. Logopeda na początku dokonuje szczegółowej oceny umiejętności językowych dziecka, badając zarówno ekspresję, jak i percepcję słowną.

Zajęcia terapeutyczne są dostosowane do indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka. Logopeda stopniowo wprowadza nowe słowa, utrwala je w różnych kontekstach sytuacyjnych i zachęca do powtarzania. Wypowiedzi muszą być krótkie i proste, by dziecko mogło je zrozumieć i przetworzyć. Terapeuta koryguje błędy, pracuje nad prawidłową artykulacją i budowaniem coraz dłuższych wypowiedzi.

Metody wspomagające terapię logopedyczną

Oprócz standardowych zajęć logopedycznych warto rozważyć inne formy wsparcia, które mogą przyspieszyć rozwój mowy dziecka:

• terapia integracji sensorycznej, która usprawnia przetwarzanie bodźców zmysłowych i wpływa na rozwój funkcji słuchowo-językowych,
• terapia metodą Tomatisa, która poprawia koncentrację uwagi i ułatwia rozumienie komunikatów,
• dogoterapia wspierająca otwieranie się dziecka na kontakt z drugim człowiekiem,
• terapia psychologiczna pomagająca radzić sobie z frustracją i trudnościami emocjonalnymi.

U dzieci z afazją często występują zaburzenia przetwarzania sensorycznego, które mają bezpośredni wpływ na rozwój mowy. Bodźce słuchowe i przedsionkowe przesyłane są do ośrodkowego układu nerwowego tym samym nerwem czaszkowym, dlatego stymulacja przedsionkowa podczas huśtania czy kołysania może wspierać rozwój funkcji językowych. Terapia SI pomaga również w budowaniu stabilizacji oralnej, która jest niezbędna do precyzyjnych ruchów artykulacyjnych.

Ile czasu zajmuje osiągnięcie postępów?

Nie ma uniwersalnej odpowiedzi na pytanie, jak szybko dziecko z afazją zacznie mówić. Każdy przypadek jest inny, a tempo postępów zależy od wielu czynników. Niektóre dzieci po roku intensywnej terapii zaczynają wypowiadać pierwsze słowa, inne potrzebują znacznie więcej czasu.

Rodzice muszą przygotować się na długi proces terapeutyczny, który może trwać latami. Nawet jeśli dziecko osiągnie umiejętność mówienia zdaniami, może nadal potrzebować wsparcia logopedycznego w wieku szkolnym. Trudności mogą się ujawniać w nauce czytania i pisania, rozumieniu pojęć abstrakcyjnych czy opanowywaniu zasad gramatyki.

Droga do mowy jest długa i wyboista, ale każdy najmniejszy postęp – pierwsze słowo, pierwsze zdanie – to ogromne osiągnięcie warte świętowania.

Obciążenie rodziców i dziecka

Rodzice dzieci z afazją muszą poświęcać ogromną ilość czasu na terapię i naukę. W wieku szkolnym pomoc w odrabianiu lekcji może zajmować kilka godzin dziennie. Dziecko musi przerabiać każdą lekcję jeszcze raz w domu, bo często nie jest w stanie samodzielnie zrozumieć i zapamiętać materiału przedstawionego w szkole.

Taka sytuacja jest wyczerpująca zarówno dla dziecka, jak i rodziców. Dlatego tak istotne jest zachowanie równowagi i zapewnienie dziecku czasu na odpoczynek, zabawę i rozwijanie zainteresowań. Soboty i niedziele powinny być czasem wolnym od intensywnej nauki.

Jakie są rokowania?

Większość dzieci z afazją rozwojową nie osiągnie poziomu sprawności językowej typowego dla ich wieku, jednak mogą nauczyć się komunikować swoje potrzeby i funkcjonować w społeczeństwie. Niektóre dzieci będą posługiwać się prostymi zdaniami z licznymi błędami gramatycznymi, inne osiągną poziom bardziej zaawansowany.

W przypadku afazji nabytej, która wystąpiła w wyniku urazu czy zapalenia mózgu w pierwszym roku życia, rokowania mogą być lepsze. Taki rodzaj afazji może ustąpić szybciej i nie pozostawić poważniejszych konsekwencji, szczególnie jeśli szybko wdrożono terapię.

Co może utrudnić rozwój mowy?

Istnieją czynniki, które mogą negatywnie wpłynąć na rokowania i spowolnić postępy terapeutyczne. Należą do nich:

• późne rozpoznanie zaburzenia i opóźnione rozpoczęcie terapii,
• brak systematyczności w uczestniczeniu w zajęciach terapeutycznych,
• nieprawidłowa postawa rodziców – nadmierna ochrona lub odwrotnie, zbyt wysokie wymagania,
• współwystępowanie innych zaburzeń, takich jak niedosłuch czy upośledzenie umysłowe,
• niesprzyjające warunki środowiskowe – hałas, stres, brak akceptacji w przedszkolu czy szkole.

Dzieci z afazją często doświadczają trudności w relacjach z rówieśnikami. Mają problem z nawiązywaniem kontaktów, są izolowane, spędzają przerwy same. To może prowadzić do problemów emocjonalnych, obniżenia poczucia własnej wartości i wtórnego wycofania się z prób komunikowania.

Jak wspierać dziecko w codziennym życiu?

Praca nad rozwojem mowy nie odbywa się tylko w gabinecie logopedycznym. Rodzice mogą wspierać rozwój językowy dziecka podczas codziennych czynności i zabaw. Najważniejsze jest dużo rozmawiać z dzieckiem, używając prostych zdań i pokazując, o czym mówimy.

Podczas ubierania można nazywać poszczególne części garderoby, podczas jedzenia – omówić kolory, smaki i struktury potraw, podczas spaceru – obserwować otoczenie i nazywać to, co widzimy. Czytanie książek z obrazkami, śpiewanie prostych piosenek, zabawy w naśladowanie dźwięków zwierząt – wszystko to wspiera rozwój mowy.

Rodzeństwo bardzo pomaga!

Starsze rodzeństwo może odegrać niezwykle pomocną rolę w stymulowaniu rozwoju mowy młodszego brata czy siostry. Dzieci chętniej naśladują innych dzieci niż dorosłych. Wspólne zabawy, ćwiczenia w formie gry, nauka przez zabawę z bratem czy siostrą mogą przynieść zaskakująco dobre efekty.

Rodzeństwo uczy dziecko z afazją tolerancji, wyjaśniania sobie różnych sytuacji i kompromisów. Nawet drobne sprzeczki mają wartość terapeutyczną, bo zmuszają do komunikowania swoich potrzeb i emocji. Brat czy siostra może być przyjacielem, autorytetem i wsparciem w najtrudniejszych chwilach.

Edukacja dziecka z afazją

Wybór odpowiedniej formy kształcenia to jedno z najtrudniejszych wyzwań stojących przed rodzicami dziecka z afazją. Dostępne są różne opcje: szkoła masowa, szkoła integracyjna, szkoła specjalna. Decyzja powinna być podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem potrzeb i możliwości dziecka.

W szkole masowej dziecko ma kontakt z typowo rozwijającymi się rówieśnikami, ale może brakować mu specjalistycznego wsparcia. Klasy są duże, tempo pracy szybkie, a nauczyciele nie zawsze wiedzą, jak pracować z dzieckiem z afazją. W szkole integracyjnej klasy są mniejsze, jest nauczyciel wspomagający, ale nie zawsze dostępna jest terapia logopedyczna na miejscu.

Dostosowania w edukacji szkolnej

Dziecko z afazją powinno mieć zapewnione odpowiednie dostosowania edukacyjne, które ułatwią mu realizację podstawy programowej. Do najważniejszych należą:

• czytanie poleceń przez nauczyciela głośno i wyraźnie,
• dostosowanie materiału do możliwości dziecka,
• wydłużenie czasu na wykonanie zadań i sprawdzianów,
• możliwość odpowiedzi ustnej zamiast pisemnej lub odwrotnie,
• wsparcie nauczyciela wspomagającego podczas lekcji.

Niestety, brakuje szkoleń i materiałów dla nauczycieli dotyczących pracy ze starszymi dziećmi z afazją. Wielu pedagogów nie wie, jak pomóc takiemu uczniowi, co prowadzi do frustracji zarówno dziecka, jak i nauczyciela.

Życie z afazją – perspektywa dziecka

Wraz z wiekiem dziecko z afazją coraz lepiej zdaje sobie sprawę ze swoich trudności. Widzi, że musi więcej pracować, by osiągnąć to, co innym przychodzi łatwo. Inne dzieci nauczą się wiersza na pamięć w jeden dzień, ono potrzebuje tygodnia. Rówieśnicy swobodnie wyrażają swoje myśli, ono musi się zastanawiać nad każdym słowem.

Świadomość bycia innym może być źródłem stresu i obniżenia poczucia własnej wartości. Dziecko wstydzi się prosić o pomoc, pytać, gdy czegoś nie rozumie. Boi się, że zostanie wyśmiane lub odrzucone przez grupę. Dlatego tak istotne jest budowanie jego pewności siebie, chwalenie za najmniejsze sukcesy i pokazywanie, że jego wysiłek jest dostrzegany i doceniany.

Dziecko z afazją potrzebuje pozytywnych bodźców, cierpliwości i bezwarunkowej miłości. Musi wiedzieć, że jest akceptowane takie, jakie jest, ze wszystkimi swoimi trudnościami. Tylko wtedy będzie miało motywację, by nie poddawać się i walczyć o swój rozwój.

Marzenia się zmieniają

Na początku drogi rodzice marzą, by dziecko zaczęło mówić. Potem, by zaczęło rozumieć. Później, by radziło sobie w szkole. Z czasem pojawiają się kolejne pragnienia – by miało przyjaciół, by było szczęśliwe, by znalazło swoje miejsce w społeczeństwie.

Dziecko również ma swoje marzenia. Małe, codzienne – wyjazd do wesołego miasteczka, wizyta w zoo, własna komórka. I te duże, które rodzice starają się pomóc mu zrealizować. Mimo wszystkich trudności dzieci z afazją potrafią cieszyć się życiem, rozwijać zainteresowania i marzyć o przyszłości.

Nie można obiecać rodzicom, że ich dziecko osiągnie pełną sprawność językową. Ale można powiedzieć z całą pewnością: przy odpowiedniej terapii, wsparciu rodziny i wierze w dziecko – ono ma szansę nauczyć się komunikować i funkcjonować w świecie. Każde dziecko jest inne i ma swoje własne tempo rozwoju. Najważniejsze, by nie poddawać się i konsekwentnie realizować założenia terapeutyczne.