Podstawowe prawa dziecka – definicja, jak je rozumieć?

Czy młodzi ludzie wiedzą, jakie przysługują im uprawnienia? Prawa dziecka to nie tylko zapisy w dokumentach – to realna ochrona i gwarancja prawidłowego rozwoju każdej osoby do 18. roku życia. Poznanie tych praw pomaga zrozumieć, jak ważna jest godność i bezpieczeństwo najmłodszych członków społeczeństwa.

Czym są prawa dziecka?

Prawa dziecka stanowią zbiór swobód, wolności i zabezpieczeń, które dotyczą realizacji najważniejszych potrzeb wszystkich dzieci na świecie. Służą one wspieraniu rozwoju, gwarantowaniu jak najlepszych warunków życia oraz zapewnieniu, że głos młodych ludzi będzie słyszany i brany pod uwagę w sprawach ich dotyczących.

Warto podkreślić, że dzieci mają te same prawa człowieka co osoby dorosłe. Jednakże ze względu na swoją specyficzną sytuację życiową potrzebują dodatkowej ochrony. Młode osoby nie są jeszcze w pełni dojrzałe ani samodzielne, dlatego wymagają szczególnego wsparcia ze strony dorosłych oraz instytucji państwowych.

Wszystkim ludziom na świecie przysługują identyczne prawa człowieka, zapisane w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Dotyczą one również dzieci. Pytanie brzmi – dlaczego zatem mówi się o odrębnych prawach dziecka? Odpowiedź jest prosta. Fakt posiadania własnych praw wcale nie oznacza, że są one mniej istotne niż prawa człowieka. Przeciwnie – stanowią ich uzupełnienie i precyzyjne doprecyzowanie w kontekście młodego wieku.

Dlaczego dzieci potrzebują innych praw niż dorośli?

Dzieci rozpoczynają życie jako istoty całkowicie zależne od dorosłych. W procesie wychowania polegają na opiekunach, nabywając kompetencje prowadzące do późniejszej niezależności. Ta szczególna zależność wymaga odpowiednich regulacji prawnych, które zagwarantują bezpieczeństwo i prawidłowy rozwój.

Decyzje podejmowane przez rządy i władze lokalne wpływają na dzieci w stopniu znacznie większym niż na inne grupy społeczne. Praktycznie każdy obszar polityki państwa – od edukacji po opiekę zdrowotną – dotyka w jakimś aspekcie najmłodszych obywateli. Krótkowzroczne decyzje, które nie uwzględniają perspektywy dzieci, mogą mieć negatywny wpływ na przyszłość całego społeczeństwa.

Poglądy dzieci powinny być wysłuchane i uwzględnione w procesie podejmowania decyzji politycznych. Młodzi ludzie zazwyczaj nie głosują i nie biorą udziału w procesach politycznych. Bez zwrócenia szczególnej uwagi na ich opinie – te wyrażane w domu, szkołach czy społecznościach lokalnych – zdanie dzieci zostanie pominięte w wielu sprawach, które bezpośrednio przekładają się na ich życie teraz i w przyszłości.

Konwencja o prawach dziecka

Wszystkie prawa dziecka zostały spisane w Konwencji o prawach dziecka, uchwalonej w 1989 roku przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych. To bardzo istotny, międzynarodowy dokument, który najpełniej opisuje należne dzieciom uprawnienia. Polska ratyfikowała Konwencję w 1991 roku, zobowiązując się tym samym do przestrzegania wszystkich jej zapisów.

Konwencja uznaje wrodzoną godność ludzką wszystkich dzieci oraz wskazuje na potrzebę zapewnienia im dobrobytu i warunków do rozwoju. To wyraźnie pokazuje, że podstawowe prawa przysługują wszystkim dzieciom, a nie tylko wybranym. Młodzi ludzie to indywidualne jednostki, nie są ani własnością rodziców, ani państwa. Są pełnowartościowymi istotami ludzkimi, którym przysługuje taki sam status społeczny jak pozostałym członkom społeczeństwa.

Podstawowe zasady Konwencji

Praw dziecka nie można wartościować – wszystkie są tak samo istotne. Niemożliwe jest stwierdzenie, że jedno prawo ma większe znaczenie niż inne. Dodatkowo prawa pozostają ze sobą ściśle powiązane i bardzo często zależne od siebie.

Prawo do edukacji łączy się z prawem do życia i rozwoju, natomiast prawo do bycia wysłuchanym wiąże się z prawem do informacji czy swobodą wypowiedzi. Ta wzajemna zależność sprawia, że naruszenie jednego prawa może prowadzić do ograniczenia możliwości korzystania z innych uprawnień.

Dzieci to indywidualne jednostki, którym przysługuje taki sam status społeczny jak pozostałym członkom społeczeństwa – nie są własnością rodziców ani państwa.

Uniwersalność praw dziecka

Prawa dziecka są takie same dla wszystkich dzieci na świecie. Oznacza to, że każde dziecko, niezależnie od płci, bez względu na miejsce urodzenia, narodowość, wyznanie religijne czy pochodzenie z rodziny bogatej lub ubogiej, ma identyczne prawa. Tej uniwersalności nie można podważyć żadnymi okolicznościami.

Praw nie można także nikogo pozbawić – nikt nie może odmówić dziecku jego uprawnień, ani młoda osoba nie może się ich sama zrzec. Praw nie wolno również odebrać w sytuacji, gdy dziecko nie wypełnia swoich obowiązków. Korzystanie z praw nie jest uwarunkowane tym, czy młoda osoba wywiązuje się ze swoich zadań – to dwie zupełnie różne kwestie, które należy rozpatrywać oddzielnie.

Jakie są najważniejsze prawa dziecka?

Konwencja o prawach dziecka to obszerny dokument zawierający szczegółowe zapisy dotyczące różnych aspektów życia młodych ludzi. Każde dziecko, aby w pełni korzystać ze swoich praw oraz wiedzieć, kiedy są one naruszane, powinno zapoznać się z zapisami tego dokumentu. Najistotniejsze uprawnienia można pogrupować w kilka kategorii.

Wśród podstawowych praw dziecka wymienia się:

• prawo do ochrony i opieki koniecznej dla dobra dziecka,
• prawo do swobodnego wyrażania swoich poglądów w sprawach, które go dotyczą,
• prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców,
• prawo do życia i prawidłowego rozwoju,
• prawo do edukacji dostosowanej do wieku i możliwości,
• prawo do ochrony zdrowia i dostępu do odpowiedniej opieki medycznej,
• prawo do odpoczynku, zabawy i uczestnictwa w życiu kulturalnym,
• prawo do ochrony przed wszelkimi formami przemocy, krzywdy czy zaniedbania,
• prawo do tożsamości, w tym imienia i obywatelstwa.

Poglądy dzieci są brane pod uwagę stosownie do ich wieku i stopnia dojrzałości. To niezwykle ważny zapis, który podkreśla, że młode osoby nie są biernymi obiektami decyzji dorosłych, lecz aktywnymi uczestnikami życia społecznego, których zdanie ma znaczenie.

We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, zarówno podejmowanych przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka. Ta zasada stanowi fundament wszelkich decyzji i działań dotyczących młodych ludzi.

Prawa dziecka według Janusza Korczaka

Janusz Korczak, wybitny pedagog i lekarz, traktował dziecko jako małego człowieka – samoistną jednostkę, która zasługuje na pełen szacunek i przestrzeganie jej praw. Cenił wartości takie jak sprawiedliwość, godność, piękno, prawda i miłość do bliźniego. Apelował do wychowawców, aby zatroszczyli się o podstawowe prawa dziecka. Jego myśli i idee ocalały i większość z nich znalazła później odzwierciedlenie w Konwencji o prawach dziecka.

Prawo do szacunku i niewiedzy

Szanować dziecko to znaczy szanować jego uczucia. Dzieci trzeba nie tylko kochać, ale też dobrze traktować, a to oznacza indywidualne podejście do każdego wychowanka. Społeczeństwo powinno nieustannie starać się, aby każde dziecko miało prawo do poszanowania godności własnej.

Dla małego człowieka nie wszystko jest proste i jasne jak dorosłym się wydaje. Otaczająca rzeczywistość bywa dla niego nieznana i w dużym stopniu niezrozumiała. Zadaniem dorosłego jest wspomaganie dziecka w procesie pojmowania świata. Dlatego niezbędne są tutaj: wyrozumiałość, cierpliwość podczas niekończących się pytań oraz rozsądek w spojrzeniu na popełniane błędy, które wynikają z niewiedzy.

Zadaniem dorosłych jest cierpliwe i wytrwałe niesienie pomocy podopiecznym w chwili, gdy potrzebują oni przewodnika, by wybrać i zdecydować kim być, co robić, jaką postawę przyjąć w zbiorowości ludzkiej.

Prawo do niewiedzy oznacza akceptację tego, że dziecko nie musi wiedzieć wszystkiego od razu. Ma prawo do stopniowego poznawania świata, zadawania pytań i popełniania błędów wynikających z braku doświadczenia. Dorośli powinni być cierpliwymi przewodnikami w tym procesie.

Prawo do upadków i radości

Nie wolno oskarżać ani ganić dziecka w obliczu niepowodzenia. Należy towarzyszyć mu w zdobywaniu życiowego doświadczenia. Zamiast karania współczesna psychologia proponuje pokazanie dziecku, jak można naprawić zło. Upadek to rzecz normalna i naturalna w procesie dorastania.

Przebywając na co dzień z dziećmi, dorosłych nie powinno dziwić, że młode osoby doświadczają porażki. Wychowawca uznający prawo do upadku i akceptujący błędy podopiecznych musi pamiętać, że jego obowiązkiem jest obserwowanie zachowania, wyjaśnianie przyczyn nieprawidłowości oraz podejmowanie działań kompensacyjnych wobec dzieci, które tego potrzebują.

Dziecko powinno wychowywać się w miłej i serdecznej atmosferze, pełnej uśmiechu i radości. Jak pisał Janusz Korczak w swoim pamiętniku – dziecku potrzebna jest jasność szczęścia i ciepło miłości. Młode osoby mają prawo do śmiechu, zabawy i radosnego przeżywania każdego dnia. Dorosły nie może odbierać dziecku prawa do teraźniejszości w imię przyszłości.

Prawo do tajemnicy i własności

Dzieci, nawet te najmłodsze, mają swoje tajemnice osobiste, rodzinne czy koleżeńskie. Dorośli powinni je szanować. Nauczyciel szanujący tajemnicę dziecka uczy swoją postawą, że są sprawy, o których nie mówi się wszystkim. To prawo buduje zaufanie i uczy młode osoby granic prywatności.

Respektowanie prawa do własności jest konieczne zarówno przez nauczycieli, jak i rodziców. Uczymy dzieci, że mają prawo do własności, ale również powinny je respektować wobec innych. Szanowanie własności innych ludzi to podstawa funkcjonowania w społeczeństwie. Dziecko, którego własność jest szanowana, samo uczy się szacunku dla cudzej własności.

Należy również dać dziecku prawo do wyrażania własnych poglądów i uczuć, przyjmując je stosownie do wieku i dojrzałości. Dzieci potrzebują tego, by ich emocje były akceptowane i doceniane. Łamanie tego prawa stanowi krzywdę wyrządzoną dziecku, którą trudno w życiu naprawić.

Kto chroni prawa dziecka?

Strażnikiem praw dziecka jest państwo, w którym młoda osoba żyje i które przyjęło Konwencję o prawach dziecka. Państwo w tym przypadku oznacza wszystkich przedstawicieli instytucji publicznych – rząd, władze lokalne, sędziów, przedstawicieli służb mundurowych (w tym policji), lekarzy, urzędników, nauczycieli i dziennikarzy.

Wszystkie osoby dorosłe są odpowiedzialne za dbanie o to, aby dzieciom nie działa się krzywda i aby działać w jak najlepszym interesie młodych ludzi. Ta odpowiedzialność spoczywa na całym społeczeństwie, nie tylko na rodzicach czy opiekunach prawnych. Każdy dorosły powinien czuwać nad bezpieczeństwem dzieci i reagować w sytuacjach naruszenia ich praw.

Wiele zmian społecznych ma nieproporcjonalny i często negatywny wpływ na dzieci. Transformacja struktury rodziny, globalizacja, zmiany klimatyczne, cyfryzacja, masowa migracja, zmieniające się modele zatrudnienia oraz zmniejszająca się sieć opieki społecznej w wielu krajach silnie oddziaływają na młode osoby. Wpływ tych zmian może być szczególnie destrukcyjny w sytuacjach konfliktów zbrojnych i innych sytuacji kryzysowych.

Rzecznik Praw Dziecka

W Polsce działa specjalna instytucja, która stoi na straży praw dziecka – jest to Rzecznik Praw Dziecka. Jego rolą jest podejmowanie interwencji w sytuacjach, kiedy prawa dziecka są łamane. Rzecznik może działać z własnej inicjatywy lub na wniosek zainteresowanych osób.

Każde dziecko, które doświadcza krzywdy i którego prawa nie są respektowane, ma prawo prosić o wsparcie. Istnieje wiele instytucji i organizacji, do których młode osoby mogą zwrócić się po pomoc. Oprócz Rzecznika Praw Dziecka działają telefony zaufania, czaty internetowe oraz punkty konsultacyjne oferujące pomoc dzieciom w trudnych sytuacjach.

Prawidłowy rozwój dzieci ma zasadnicze znaczenie dla przyszłego dobrobytu każdego społeczeństwa. Młode osoby cały czas się rozwijają, przez co są szczególnie narażone – bardziej niż dorośli – na złe warunki życia, takie jak ubóstwo, nieodpowiednia opieka zdrowotna, złe odżywianie, brudna woda czy zanieczyszczenie środowiska. Skutki chorób, niedożywienia i ubóstwa zagrażają przyszłości dzieci, a tym samym przyszłości społeczeństw, w których żyją.

Prawa i obowiązki dziecka w szkole

Podstawowymi prawami ucznia według Konstytucji RP są: prawo do nauki, prawo do wychowania w rodzinie, prawo do wychowania bez przemocy, prawo do informacji, prawo do swobody myśli, sumienia i religii oraz prawo do swobody wypowiedzi. Te fundamentalne uprawnienia stanowią podstawę funkcjonowania młodego człowieka w systemie edukacji.

Z obowiązku szkolnego wynikają dodatkowe prawa, które mają zapewnić uczniowi odpowiednie warunki do nauki i rozwoju. Należą do nich między innymi:

• zapoznanie się z programem nauczania poszczególnych przedmiotów,
• zapoznanie się z wewnątrzszkolnym systemem oceniania,
• ocenianie postępów w nauce zgodnie z założeniami systemu oceniania,
• właściwie zorganizowany proces kształcenia,
• opieka wychowawcza i zapewnienie warunków bezpieczeństwa,
• życzliwe podmiotowe traktowanie w procesie kształcenia i wychowania,
• rozwijanie swoich zainteresowań, zdolności i talentów na zajęciach lekcyjnych i pozalekcyjnych,
• powiadamianie o terminie i zakresie pisemnych sprawdzianów wiadomości,
• odpoczynek w czasie przerw świątecznych i ferii.

Uczeń ma również prawo do uzyskania pomocy w przypadku trudności w nauce, korzystania z opieki zdrowotnej oraz poradnictwa i terapii pedagogicznej i psychologicznej. Może także korzystać z pomieszczeń szkolnych, świetlicy, sprzętu i środków dydaktycznych, księgozbioru biblioteki – zarówno podczas zajęć lekcyjnych, jak i pozalekcyjnych.

Jak rozumieć swoje prawa jako uczeń?

Uczniowie mają prawo do uczestnictwa i udziału w organizowaniu imprez kulturalnych, sportowych i rozrywkowych na terenie szkoły. To uprawnienie pozwala młodym ludziom aktywnie uczestniczyć w życiu społeczności szkolnej i rozwijać swoje zainteresowania poza programem nauczania.

Warto jednak pamiętać, że prawa idą w parze z obowiązkami. Uczeń ma obowiązek przestrzegania postanowień statutu szkoły, dbania o honor placówki oraz godnego jej reprezentowania. Powinien również okazywać szacunek wszystkim pracownikom szkoły i stosować formy grzecznościowe w stosunku do nauczycieli oraz koleżanek i kolegów.

Systematyczne i aktywne uczestnictwo w obowiązkowych i dodatkowych zajęciach edukacyjnych to kolejny obowiązek ucznia. Oznacza to przygotowywanie się do zajęć, regularne odrabianie zadań domowych, prowadzenie zeszytu przedmiotowego, notatek i zeszytów ćwiczeń. Na miarę swoich możliwości młoda osoba powinna wkładać wysiłek w wywiązywanie się z obowiązków szkolnych.

Dbanie o estetyczny wygląd, przestrzeganie zasad higieny osobistej oraz szanowanie mienia cudzego i społecznego to kolejne obowiązki, które kształtują odpowiedzialne postawy młodych ludzi. Uczeń powinien także przestrzegać zasad bezpieczeństwa w szkole – na zajęciach edukacyjnych, przerwach, wycieczkach klasowych i imprezach organizowanych przez pracowników szkoły.

Dlaczego warto znać prawa dziecka?

Obraz dziecka wyłaniający się z zapisów Konwencji o prawach dziecka odnosi się do jego funkcjonowania jako jednostki, członka rodziny i społeczeństwa, któremu przysługują prawa i obowiązki odpowiednie dla wieku i rozwoju. Młode osoby nie są biernymi odbiorcami decyzji dorosłych, lecz aktywnymi uczestnikami życia społecznego.

Koszty ponoszone przez społeczeństwo w związku z niedostatkiem, którego doświadczają dzieci, są ogromne. Wyniki badań społecznych pokazują, że wczesne doświadczenia z dzieciństwa znacząco wpływają na przyszłe życie młodych ludzi. To, jak będzie przebiegał ich rozwój, stanowi w przyszłości albo kapitał, albo koszt dla społeczeństwa.

Prawidłowy rozwój dzieci ma zasadnicze znaczenie dla przyszłego dobrobytu każdego społeczeństwa. Dzieci cały czas się rozwijają, przez co są szczególnie narażone – bardziej niż dorośli – na złe warunki życia. Dlatego znajomość praw i umiejętność ich egzekwowania to nie tylko sprawa indywidualna każdego dziecka, ale również sprawa całego społeczeństwa.

Prawa dziecka to nasza wspólna sprawa. Warto je znać, rozumieć i świadomie z nich korzystać. Młode osoby powinny wiedzieć, że nie są same – istnieją instytucje i osoby gotowe pomóc w sytuacjach, gdy ich prawa są naruszane. Najlepszym środowiskiem do wychowania jest rodzina, ale gdy rodzina nie może wypełnić tych obowiązków, rolą państwa i instytucji publicznych jest znalezienie rozwiązania uwzględniającego jak najlepszy interes dziecka.